Сыгынньах Таас кистэлэҥэ

      Көмүс күһүн кэлэн кэтэһиилээх уоппускабын ылан аармыйаҕа бииргэ сулууспалаабыт доҕорбор хоту бултуу барар буоллум. Бултуур малбын-салбын хомунан, куорат таһынааҕы улуустан Дьокуускайга таксинан сундулутан киирдим. Автовокзал аттыгар турар "Байанай" маҕаһыынтан ботуруон атыылаһан, саҥа камуфляш таҥас ылынан, куоракка олохтоох эдьиийбэр хонон баран нөҥүө күнүгэр сарсыада хоту көппүтүм.

   Көтөр аал үс аҥар чаас устата көтөн күпсүтэн сыыйа намтаан барбыта, түннүгүнэн көрбүтүм уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ туундара хайыы үйэҕэ маҥан хаарынан сабыллан сытара нэлэһийэн көһүннэ. Аата ахса суох элбэх күөллэр, хоҥкуйа тоҥон сыталлара хаһан да хоту дойдуну көрбөтөх киһиэхэ бэйэтэ сонун көстүү буолбута.

     Сөмүлүөт түспүтүн кэннэ пассажирдары кытта оргууй үтүрүһэн тахсыбытым, дьон бөҕө бураан, массыына көлөлөөх, биһиэхэ чугаһаан үөрэн-көтөн тиийэн кэлбиттэрэ. Өр аймахтарын, табаарыстарын, кэргэннэрин, оҕолорун көрбөтөх омуннарыгар күйгүөрэр саҥалара улам улаатан миигин туймаардан кэбиспитэ. Онтон өй ылан сарсыарда төлөпүөнүнэн доҕорбун кытта көрсүһүөх буолан болдьоспут буоламмын үмүөрүспүт дьонтон атаспын көрдүүр түбүккэ түспүтүм. Тулабын көрүннүм табаарыһым көстүбэккэ дылы, онтон өйдөөн көрбүтүм дьонтон тэйиччи соҕус кыра уҥуохтаах эргэ хара пуховиктаах, таба тыһа куруму этэрбэстээх атаһым Сергей турар эбит. Миигин көрөн армияҕа мэлдьи күлэн күһүгүрэтэринии күллэ уонна миэхэ утары хааман кэлэн илиитин биэрэн дорооболосто.

— Хайдах көтөн кэллин? диэтин кытта арыгы сыта айаҕыттан биллэн ааста.

— Этэҥҥэ.

— Чэ, сумкаларгын ыл. Бардыбыт. Бурааным ол турар диэн илиитинэн ыйан көрдөрдө.

         Ити икки ардыгар аэропорт үлэһиттэрэ сумкалары хайыы-сах түһэрэн эрэллэр эбит. Тиийэн сумкаларбын ылан, табаарыһым дьиэтигэр бардыбыт. Айаннаан иһэн бөһүөлэги көрдөхпүнэ урукку сэбиэскэй былаас саҕана тутуллубут эргэ иккилии этээстээх мас дьиэлэр бааллара көһүннэ, түөртүү, биэстии да мэндиэмэннээх КПД дьиэлэр аҕыйаҕа суохтара. Сотору буолаат икки этээстээх иҥнэл-таҥнал түспүт мас дьиэҕэ кэлэн тохтоотубут. Дьиэҕэ киирэн иккис этээскэ тахсан төрдүс нүөмэрдээх кыбартыыраҕа киирбиппит, заал иһиттэн эмискэ орто уҥуохтаах аастыйбыт баттахтаах кыараҕас харахтаах хара бараан сирэйдээх оҕонньор тахсан кэлбитэ. Сытыы харахтарынан миигин тонолуппакка одуулаан баран: "Дорообо, Бодончо диэммин" диэн сөҥ куолаһынан саҥаран баран миигин кытта илии тутуһан дорооболосто. Мин "Бүөккэбин" диэн бэйэбин билиһиннэрдим. Ол кэннэ оҕонньор хотугу киһи сиэринэн остуолун тардан барбыта. Биһиги таҥаспытын-саппытын устан, аһыырдыы тэринэн олордубут. Дьиэлээх хаһаайын чыыр балыктан оҥоһуллубут миин кутан биэрдэ, килиэп кырбаата, итии хара чэй кутта, уонна "чэ аһааҥ" диэн баран оҕонньор остуолга олорон биһигини кытта асаһан барда. Оҕонньор аһыы олорон ыйытта:

   —Бүөккэ Дьокуускай диэки эһиэхэ туох кэпсээн баар.

   —Оо, киин сиргэ кэпсээн элбэх буоллаҕа . Тугу ыйытаҕын? Ыйыт диэн баран мин мичик гынным.

   —Булт төһө элбэҕий?

   —Биһиги диэки булт аҕыйах.

   —Булт сиэрин-туомун төһө тутуһаҕын?

   —Саха сиэринэн син тутуһабын.

   —Өлбүттээххэ сылдьыбатыҥ ини.

   —Ээ, суох буоллаҕа.

   —Билэр инигин, өлбүт киһиэхэ сылдьан баран 40 хонук устата бултуо суохтааххын.

   —Ээ, билэбин.

   —Дьэ, албыннаатыҥ эрэ алдьархайы оҥороҕун —диэн баран миигин бултата илдьэбин дуу? илдьибэппин дуу? диэбиттии саарбаҕалаабыттыы көрдө. Мин испэр сөбүлээбэтим да буоллар таспар таһаарбатым.

       Арай сылдьыбытым диэтэхпинэ, бачча айаннаан кэлбит киһи диэн аахсыбакка илдьиэ да суох киһи быһыылаах дии санаатым . Хата чыырдарын миинин амсайбытым сүрэҕим, быарым ортотунан киирдэ, ураты минньигэс амтаннаах буолан биэрдэ, тута иһэ охсон бүтэрэн кэбистим уонна өссө көрдөөтүм, оҕонньор мичик гынаат "минньигэс дуо?" диэн баран иккиһин кутан биэрдэ.

— Мииниҥ олус минньигэс эбит диэн бараммын, аспын ылан иһэн бардым.

 

— Аҕыйах хонуктааҕыта бултаммыт балык минньигэс бөҕө буоллаҕа.

—Биһиэхэ хотуттан үрүҥ балык арааһа кэлэр даҕаны маннык амтаннаах балыгы сии иликпин.

—Хайдах харайалларыттан тутулуктаах.

—Хата оннук буолуо.

—Биһиги эппитин ахтабыт, балык салгымтыалаах.

—Ээ, буолуо.

—Сарсын хаас ытан сиир инибит.

—Ээ, ытан буоллаҕа, ботуруон бөҕөнү аҕалла дии Бүөккэ — диэн Сергей биһиги кэпсэтиибитин быһа түстэ.

—Чэ, бэрт оччоҕо бултуур дьон буолбуппут — диэн Бодончо оҕонньор үөрбүтүн биллэрдэ.

   Ол кэннэ малбытын хомунан бурааннарбытын собуоттан бултуохтаах сирбитигэр Быйаҥыйга айаннаатыбыт. Бөһүөлэктэн тахсан баран кэрэх мас аттыгар кэлэн тохтоотубут. Оҕонньорбут "аартык иччитин аһатыахха" диэн бурааныттан түһэн биһигини ыҥырда. Кэрэх маска сиэл баайда, мас төрдүгэр алаадьы ууран тугу эрэ ботугураата, онтон миигин "саҥа айанныыр киһи суолгун аһат" диэн соруйда. Мин алаадьы биэрэн айан-сырыы этэҥҥэ буоларын туһугар көрдөстүм.

      Быйаҥыйга кэлэн үүтээмитигэр киирэн ас буһарыннан аһаатыбыт. Ол кэннэ бултуу бараары сааларбытын таһырдьа бэлэмнэнэ турдахпытына, Оҕонньорбут күөстэмит кутаабыт аттыгар биһигини ыҥыран: "билигин булт сиэрин-туомун оҥоруохпут" диэтэ уонна уотугар мас быраҕан күөдьүтэн биэрдэ. Мин испэр туох ааттаах итэҕэллээх киһитэй дии санаатым. Кутаа иннигэр олорон оҕонньор былыргылыы ис арыытын кута-кута алгыс түһэрдэ.

      Арыыны кутаатын кытта уот сырдыгыныы түһэн кытыастан ылла. Алгыһын түһэрэн бүтэрэн баран оҕонньор "уоппут бэркэ сырдьыгыныы умайда күллэ-үөрдэ" диэн үөрбүтүн биллэрдэ.

 

   Өлүөнэ өрүс кумаҕар киирэн дурда оҥостон хаас манаабыппыт икки хонно да биллибэттэр. Мин тыалга супту үрдэрэн тоҥон, аччыктаан буорайдым. Дьонум соччо кыһаммат курдуктар миигин: "тулуй, тулуй хаастар сотору киириэхтэрэ дииллэр" . Кырдьык үһүс күммүтүгэр хаастар көтөллөрө элбээн барда. Эмискэ биир сэлэ хаас айманан биһиэхэ көтөн кэллилэр. Мин түһэллэрин кэтэһэн ыппакка хааллым, дьонум түһүөхтэрин иннинэ ытыалаан бирдиргэттилэр. Мин дьонум кэнниттэн түһүнэн кэбистим. Сергей МР автоматынан биэстэ ытан субурутан алта хааһы охтордо, оҕонньор 16-аах горизонталкатынан үһү суоһарда, мин 12-лээх ТОЗ-пунан биири да таппатым. Ол кэннэ түүнү быһа хаас бөҕөнү бултаатыбыт. Миигин ытарга үөрэттилэр. Кэлин дьоммуттан хаалсыбат буоллум. Сарсыарда буолуута сылайан, аччыктаан үүтээммитигэр төннөргө быһаарынныбыт. Бултаабыт булбутун бураан сыарҕатыгар ыбылы тиэйэн, үөрэн-көтөн үүтээммитигэр айаннаатыбыт. Хонук дьиэбитигэр кэлэн таҥаспытын-саппытын устан мас-мастанан тимир оһохпутун тигинэччи оттон кэбистибит. Сергей хааспытын үргээн, олгуйга буһара уурда. Мантан киэһэ баай байанай бэрсибит, маанылаах аһын астына дуоһуйа аһаан, итии киллэринэн, кыратык уһун моойдооҕу амсайан санаабыт көнньүөрэн бөөлүүн хайдах курдук хаастары биирдиитэ-иккитэ хоһулата ытан түһэрбиппит туһунан күлэ-үөрэ кэпсээн-ипсээн бөҕө буоллубут. Дьонум сибиэһэй эт сиэбэтэхтэрэ ырааппыт буолан сүргэлэрэ көтөҕүллэн сороҕор омуннаан кэпсээн, миигин күллэрдилэр. Ол кэннэ, арыый уоскуйан баран бултаатахха булчут хараҕа туолбат дииллэринии Сергей өссө бултуох санаата киирэн аҕатыгар эттэ.

—Сыгынньах тааска салгыы баран бултуохха. Оҕонньор ону истэн букатын сөбүлээбэтэ.

—Ээ, билигин хайдах арыыга киириэххиний? Мууһуҥ турара ыраах буоллаҕа. Холуочуйбуккун нохоо! диэн дорҕоонноохтук саҥарда.

—Тоҕо? Муус турбутун кэннэ — сааһыары, онно булт өссө элбэх дииллэр, сатаннаҕына баҕар кыыл таба өлөрүөхпүт.

— Суох, улахан иччилээх сир, барбаппыт- диэн оҕонньор куолаһын сонотон кыккыраччы батынна.

—Иччилээх да? Онно туох баарый? Сергей истибэтэҕин истэн боччумура түстэ .

—Былырыын Сашалаах онно бара сылдьыбыттар этэ, тугу да көрдүбүт диэбэтэхтэрэ.

—Миэхэ биллэрэн турар, онно олох барбаппын.

—Ол тугу көрбүккүнүй?

Мин дьиктиргээн кэпсэтиигэ быһа түһэн, ыйытааччы буоллум.

— Чэ, эдэр дьоҥҥо эһиэхэ кэпсиэм даҕаны диэн баран арыы буолбут уоһун уҥа илиитинэн туора-маара соттон баран сандалыттан туран оһох иннигэр баран хамсатын уматан, талах олоппоско олорон, көхсүн этитэн баран оргуй кэпсээн барда.

   Мин эдэр сылдьан кадровай булчутунан Арктика совхозка үлэлээбитим. Пятилетка сыллааҕы былаанын сыл ахсын толорор буоламмын, өрүү хайҕалга сылдьарым. Бэһис сылбар кыһыйбыт курдук булт аччаабыта, былааммын кыайан толорумаары гыммытым. Пятилетка биэс сыллаах былаанын толордохпуна улахан чиэскэ, бочуотка, наҕараадаҕа, тиксиэхтээх этим. Ону толорор баҕаттан хотугу муустаах байҕал арыытыгар Сыгынньах тааска тахсан бултуурга быһаарыммытым. Бултуур малбын-салбын хомунан, аспын-таҥаспын ылан Сыгынньах таас арыытыгар сарсыарда туран аттаммытым. Айаннаабытым иккис хонугар, тугу да аһаабакка сылдьыбыт табаларым барахсаттар ыран хаалбыттара, наартабыттан түһэн табаларбар көмөлөһөн сыарҕаны соһуспутум, онуоха эбии өрө чороспут халҕаһа муустар элбээн барбыттара араастаан тумнан эрийэ-буруйа бара сатаан баран, халҕаһаларым улаатан барбыттарыгар, барар кыахпыттан ааһан сүгэ, анньыы ылан суолбун солоно, солоно нэһиилэ дьүккүйбүтүм. Айаным тэтимэ лаппа бытааран, үһүс күммэр наһаа илистэн Сыгынньах таас арыы кытылыгар чугаһаабытым. Арыыга киирэрбэр күһүҥҥү буурҕа муустары алдьатан өрөһөлүү кыстаан , муус дьаптала сүдү улахан халҕаһа буолан тураллара миигин өмүтүннэрэн кэбисптитэ. Кыратык тыын ылан сынньана түһэн баран, арыый намыһах сирин булан күөрэ-лаҥкы түспүт муус үрдүнэн хаста да наартабын түҥнэрэн, нэһиилэ туораабытым.

 

       Арыыга киирбитим маҕан хаарынан сабылла сытар сыгынньах таас арыы ытыска уурбут курдук барыта көстө сытара. Ыраах хоту диэки суорба таас хайалар тураллара, ол аттыгар үрүйэлэр, үрэхтэр, ыраах-ыраах күөллэр омоонноро бааллара көһүннэ. Ол кэннэ үүтээн көрдөөн, муора биэрэгинэн сэниэм суох да буоллар нэһиилэ табаларбын сиэтэн хааман истим. Хата өр хаампатым, муора кытылыттан тэйиччи соҕус тус арҕаа хаһааҥҥы эрэ сэрии саҕана тутуллубут самнал балаҕан арыый үрдүк соҕус кырдалга күөл атаҕар турар эбит. Табаларбын чэркээйилээн ыыталаан баран наартабыттан өтүүбүн сүөрэн, тэллэхпин ылан балаҕаҥҥа киирээри гыммытым түннүгэ үөлэһэ суох буолан биэрбитэ. Төһө да сөбүлээбэтэрбин дьиэ аттыгар балаахха туруорунан муора кытылыттан мас таһан оһох оттон чэй оргуттан итии киллэринэн, ас астанан тото-хана аһаан, үс күннээх сындылҕаннаах сырыым таайан күүскэ утуйан буккуран хаалбытым. Сарсыарда туран аһаан баран үүтээн оҥостор түбүккэ түстүм, балаҕаным кыараҕас түннүктэрин мууһунан саптым, аанын чугаһынан көрдүү сатаан булбакка гынан баран, хата арыый тэйиччи соҕус сиртэн хаар анныттан булан үөрэн өлө сыстым. Ааммын бэрт түргэнник туруоран кэбистим, дьиэ дьиэннэн буола түспүтэ.

        Үһүс күммэр кустук курдук куоһанан, ох курдук оҥостон табаларбын көлүнэн бултуохтаах сирбин-дойдубун көрө барбытым. Айаннаан иһэн үрэхтэр, үрүйэлэр синньибит сыырдарыгар олус элбэх сэлии муостара баалларын дьиктиргии көрбүтүм. Сороҕор хороһон турар бөлөх бөлөх муостар киэҥ туундара көхсүгэр көстөн ааһаллара олуона этэ. Бастакы сырыыбар кырса сылдьыах сирдэрин булан сохсолорбор мас бэлэмнэнэ сырыттахпына ыраах хайалар диэкиттэн туох эрэ дьикти кыыл хатан саҥата иһиллиннэ. Мин истибэтэхпин истэн олус соһуйдум, үлэбин бүтэрэн баран, тиийэн көрүөм дии санаабытым да хоту дойду кылгас күнэ бүтэн хараҥаран барбыта, сырдыгы былдьаһа үүтээммэр төннүбүтүм.

       Сарсыарда туран аһаан баран сохсолорбун туруора барбытым. Күн аҥара сохсолорбун иитэн баран, бэҕэһээҥҥи туох хаһыытаабытын муодарҕаан хайалар диэки табаларбын салайан кэбистим. Айаннаан иһэн маҥнай хайалары көрдөххө туманы бүрүнэн турар быһыылаахтара, чугаһаан истэҕим ахсын аны буруолуур курдуктара, онтон сир дьигиһийэргэ дылы гынна, табаларбын тохтотон үчүгэйдик өйдөөн көрбүтүм сүүнэ улахан хайа саҕа мамоннар илэ бэйэлэринэн муостара кылбайан, ньылыбыраабыт уһун муннуларынан салгыны үрэн "пуус" гыннаран чаан бөҕөтүн таһаара, таһаара мин диэки уун-утары хааман иһэллэр эбит. Мин көрбүппүн итэҕэйбэккэ мах-бэрдэрэн таалан туран хааллым.

 

      Ол икки ардыгар сүрдээх хатаннык хаһыытаатылар, мин кутталбыттан сүрэҕим айахпынан тахса сыста онтон эмискэ табаларым туора ойбуттара. Ол кэннэ барытын түүл-бит курдук өйдүүбүн, туос бөтөрөҥүнэн табаларбын, күрэйбинэн дьарыйа, дьарыйа харса суох көтүтэн иһэр курдугум. Кэннибиттэн били аарымалар эккирэтэн иһэр быһыылаахтара, биирдэ өйдөөбүтүм дьиэм таһыгар кэлэн турар эбиппин.

1.   Нөҥүө күнүгэр арыый уоскуйан баран, хотуулаах хорсуммун, хоннохтоох хоодуоппун киллэрэн туохха түбэспиппин билээри уонна сохсолорбун көрө барбытым. Уһун күнү быһа бэҕэһээ үктээбит суолбун устатын туоратын барытын сыыйдым. Ол тухары бэйэм суолбуттан атын туох да суолун булбатым. Мин улахан иччилээх сиргэ кэлэн турарбын дьэ өйдөөтүм иэним кэдэҥнээн, этим-сииним сап-салҕалас буола куттанан үүтээммэр кэлэн аал-уоппун аһатан тугу сатыырбынан билэр билбэт иччилэрбиттэн көрдөһөн-ааттаһан хоммутум. Сарсыарда тураат улгумнук малбын-салбын хомунан Сыгынньах таас арыыттан дьиэм диэки тэскилээбитим. Ол кэннэ үгүс сыллар аастылар олорон кэлбит олохпор араас мүчүргэннээх түгэҥҥэ түбэстим ини, түбэспэтим ини, ол тухары Сыгынньах тааска Мамоннары көрбүппүн хаһан да умнубаттык дириҥник өйбөр хатаабытым. Аны санаатахха оччотооҕу сэбиэскэй иитиилээх киһи сиэри-туому тутуспатах эбиппин, уонна ити арыы мамоннар кылаабыһалара эбит, былыр хаһан эрэ муус үйэтин саҕана олоро сылдьыбыт баараҕай кыыллар сир синньэн, халлаан сууллан көмүллүбэккэ өлөн-сүтэн сытыйан ымыйан бараннахтара, онтон дууһалара сир-халлаан икки ардыгар хаалан билигин да көстөн биллэн ааһаллара буолуо диэн оҕонньор сабаҕалаабыта.

 

        Оҕонньор кэпсээнин бүтэрэн, тимир оһоҕор аҕыйах хардаҕаһы быраҕан баран таһырдьа табахтыы тахсыбыта, сарсыардааҥҥы күн тахсан сир-дойду сырдаан эрэрэ. Онтон биһиги холуочуйбуппут ааһан санаа иччитэ буолан өр кэмҥэ саҥата суох соҥуоран олорбуппут. Ол кэннэ хас да күн дуоһуйа бултаан баай байанай күндүлээн хаас бөҕөтүн өлөрөн дьиэбитигэр төннүбүппүт.

       Мин дьиэбэр барарым чугаһаан бултаабыт булпуттан суумкабар самолетка перевез буолбатар ханнык диэн төһөнү кыайарбынан уктан, малбын-салбын хомунан, эбии чыыр балык кэһиилээн, Сергей бураанынан аэропорка дылы киллэрэн биэрбитэ. Баар суох хоту доҕорбун кытта куустуһан, илии тутуһан покаалаһан арахсыбыппыт...

 

Петр Ефимов.