Отоһут суруллубатах сокуоннара:

1.           Отоһут сыҥаламмат

 

Ол аата ону эмтиибин, маны сатыыбын диэн мээнэ арбаммат, кэпсэммэт. Оннооҕор ыарыһаҕы кытта сэргэстэһэ да олорон, эмтиэм этэ диэбэт. Тоҕо диэтэххэ, отоһут ыарыыны ытыктыыр. Бу ыарыы мээнэҕэ кэлбэтэҕин, улуу суолталааҕын өйдүүр. Бу киһи ыарыы нөҥүө эрэйдэнэн олоҕун суолун көннөрүөхтээх, киһи буоларга кыһаныахтаах. Ол эрээри отоһут олох кыһаллыбат диэн буолбатах, ол да үрдүнэн кини ырааҕынан эргитэн, өйдөтөн киһини далын иһигэр киллэрэ сатыыр. Отоһут көрдөспүт эрэ киһини кытта үлэлиир. Ол аата бу киһи сөбүн эрэйдэнэн, көмө көрдөөн кэлэр. Ону да отоһут көрөр, сүрэҕинэн иһиллиир, туох ханнык иннинэ бу киһиэхэ сүбэ-ама биэрэр, дьэ, ол эрэ кэннэ, эмтиэн сөп.

 

09.03.2021

 

2. Отоһут билээҕимсийбэт

 

Билэр да буоллаҕына тута чап гыннарбат. Ээ, хайдаҕа буолла диэн саҕалыыр... Бу от онно туһалаах, бу от ордук диэн ханнык да оту уһулуччу чорбоппот. Ыйыттахтарына даҕаны бэйэтин аатыттан буолбакка, былыргылар инньэ дииллэр этэ, эбэтэр Кырдьаҕастар (ааттарын ааттыан сөп) оннук этэллэр, үөрэтэллэр этэ диэн ырааҕынан эргитэн этэр. Эбэтэр аныгылыынан онно маннык суруллубут этэ диэн сигэнэр. Тоҕо маннык гынарый? Тоҕо диэтэххэ, отоһут билиигэ олус харыстабыллаахтык сыһыаннаһар. Мин билиим, эн билииҥ диэн бас билии суоҕун бигэтик өйдүүр. Маны таһынан хас биирдии киһи уратытын, киһи-киһи истиэхтээх билиитэ тус-туһунан буоларын билэр. Аны туран бэйэтэ билбэтэ элбэҕин, барытын билэр да кыаҕа суоҕун, билии диэн муҥура биллибэт байҕал буоларын, бэйэтэ күн аайы үөрэнээччи буоларын өйдүүр.

 

09.03.2021

 

3. Отоһут даххаһыйбат

 

Мин эрэ ордукпун, атыттар мөлтөхтөр диэбэт. Кимниин да күрэстэспэт, бэрт былдьаспат. Тас көстүүлүүн, олохтуун-дьаһахтыын кини киһиттэн туох да уратыта суох. Өссө киһиттэн ааһа баран, аһара судургу буолар. Отоһуттара бу дуо диэхтэригэр дылы. Отоһуппун да дэммэт, норуот бэйэтэ оннук билинэр. Кини тоҕо инньэ гынарый? Кини, киһи үрдүгэр киһи баарын, ону ааһан киһи үрдүнэн көстүбэт күүстэр баалларын өйдүүр уонна ылынар. Улуутумсуйууга барда да охсуу ыларын, күрэстэһиигэ киирдэ да куруук хотторуулаах буоларын, бу орто туруу дойдуга туох барыта ыйааһын бэскитигэр турарын бигэтик өйдүүр. Отоһут да буолбута кини тус бэйэтин талан ылбыт суола, ситиһиитэ буолбатаҕын, урукку олохтортон, удьуор утумуттан кэлэри салҕааччы эрэ буоларын билэр.

 

09.03.2021

 

4. Отоһуту ыарыы буолбакка, киһи бэйэтэ ордук интэриэһиргэтэр

 

Киһи сарсыарда туруоҕуттан утуйуор диэри күннээҕи олоҕо-дьаһаҕа, тугу саныыра, дьарыга, тугу аһыыра, оннооҕор ханнык атаҕар үктэнэн турара кытта долгутар. Отоһукка хас биирдии киһи күндү. Хас биирдии киһи хатыламмат хартыына, ааҕыллыбатах кинигэ. Онон, отоһут үксүгэр эмтэнэ кэлбит киһини аттыгар илдьэ сылдьан, кыраҕытык кэтээн көрөр. Онтон ыарыһах кини эйгэтигэр киирэн, дууһата уоскуйан, сороххо ото да суох үтүөрэр түгэннэрдээх. Отоһут тоҕо итинник гынарый? Кини ыарыы үөскээбит төрдүн-төбөтүн быһаара сатыыр, ону киһини кытта ыкса алтыһыы кэннэ эрэ быһаарыахха сөбүн билэр. Хас биирдии киһи кэннигэр Өбүгэлэрэ баалларын өйдүүр, олортон көҥүллэтэр, көмөлөһүннэрэр. Урут эппитим курдук, хас биирдии ыарыы ытык аналлаах. Ону өйдөөтөххө, ото да суох үтүөрүөххэ сөп. Онтон өйдөөбөтөххө да, отоһут анаан-минээн оҥорбут отунан өйү-санааны уларытыахха, көнө суолга төннүөххэ эмиэ сөп.

 

12.03.2021

 

5. Отоһут соҕотох буолбатах

 

Куруутун аттыгар санаа атастаһар, бииргэ от хомуйсар доҕоттордоох, көмөлөһөөччүлэрдээх буолар. Кини мэлдьи дьон ортотугар сылдьарга, олох үөһүгэр буоларга кыһанар. Ханна эрэ ыраах суос-соҕотоҕун сууланан олорор, дьонтон тэйэ туттар уобарас аныгы отоһукка барсыбат. Ол эрээри соҕотохсуйууттан кини куттаммат. Күн аайы кэриэтэ уонна дьыл кэминэн аҕыйах хонукка арыый уһуннук соҕотохсуйан ылар, санаатын сааһылыыр, уоскуйар, сынньанан ылар көмүс кэмнэрдээх. Отоһут бу орто туруу дойдуга киһи дьону кытта алтыһыы нөҥүө эрэ олох дьолун буларын, киһи киһинэн олорорун, киһи-киһини кытта эрэ алтыһыы нөҥүө сайдарын бигэтик өйдүүр.

 

10.03.2021

 

6. Отоһут сарсыарда эрдэ турар, айылҕа хаамыытынан олорорго кыһанар

 

Бу кини сүрүн уратыта. Кини айылҕаны кытта муҥутуурдук ситимнэһэр, саамай таһаарыылаахтык үлэлиир көмүс кэмэ – сарсыарда 9 чааска диэри. От хомуура күн оройугар түмүктэнэр. Ыксал буоллаҕына, көҥүллэттэҕинэ айылҕаҕа муҥутаан 16.00 чааска диэри сылдьар кыахтаах. Сарсыарда тоҕо эрдэ турарый? Кини сарсыарда эрдэ туран, Куйаартан сир ийэҕэ түһэр көстүбэт көмүс ардах чэбдигирдэр, угуттуур улуу күүһүн ырааһынан сомсо сатыыр. Маны таһынан, отун хомуйарыгар сарсыардааҥҥы сииккэ алгыһын, махталын иҥэрэр. Оннук от ордук күүстээх буолар. Бу – сахалыы ньыма.

 

10.03.2021

 

7. Отоһут төлөбүрүн бачча диэбэт

 

Эмтэнээччи бэйэтэ төһө кыахтааҕынан көрөн биэрэр. Ойуур маһа араастаһарын курдук, бу манна биир халыып диэн суох. Ол эрээри, отоһут босхо үлэлиир диэн буолбатах. Биллэн турар, кырдьаҕастарга, кыамматтарга көмөлөһөрө туспа. Уопсайынан, айылҕаҕа босхо диэн өйдөбүл суох. Барыта эргийэ, хардарыта дьайса, атастаһа турар, бэйэ-бэйэтин ситэрсэн биэрэр. Отоһут бэйэтэ да эрэйбэтэҕин иһин, көстүбэт көмөлөһөр күүстэрэ диэннэр бааллар. Кинилэр махталынан аһылыктаналлар. Төһөнөн киһи махтанар да, соччонон кинилэр үөрэллэр-көтөллөр, ол үөрүүлэрэ алгыска тэҥнээх, онтон махтала суох киһиттэн хомойоллор. Онон, отоһуттан көмөлөһүннэрбит киһи бэйэтин кыаҕынан көрөн сөптөөхтүк, өссө үгүөрүтүк төлөһөрө киниэхэ алгыска тэҥнээх, чэгиэн-чэбдик доруобуйатынан уонна да атынынан уон оччонон эргийэн элбээн кэлэр.

 

10.03.2021

 

8. Отоһут отунан-маһынан эрэ эмтээбэт

 

Кини эргиччи дьоҕурдаах киһи. Айылҕа араас көстүүлэрин, эттиктэрин барытын тэҥинэн туһанар, маны таһынан былыр былыргыттан үчүгэй түөнньүт, хаанньыт, илбииһит, хомуһуннаах алгысчыт, арчыһыт. Аны туран, аныгы үйэҕэ киһи өйүн-санаатын кытта үлэлэһэр көҥүл киниэхэ Үрдүкүлэртэн бэрилиннэ. Урукку өттүгэр бу билии, дьоҕур дьон-сэргэ өйө-санаата ситэ илик буолан сабыылаах этэ. Онон, аныгы отоһукка кэллэххинэ, от ылбакка сүбэ-соргу, алгыс көмөтүнэн да үтүөрэн бардаххына соһуйбаккын.

 

16.03.2021

 

9. Отоһут кими да баайбат

 

Отоһут кими да баайбат, бэйэтиттэн тутулуктаах оҥорбот. Дьон киниэхэ баалыннаҕына, үҥэр таҥара оҥостон киирэн бардаҕына онтон хомойор эрэ. Бэйэтэ даҕаны дьоҥҥо баалларын сөбүлээбэт. Кини эмиэ истэр, үөрэнэр, уһуйуллар, билинэр дьоннордоох. Ол гынан баран, сөптөөҕү биллим, ылынным диэн баран махталы кытта Уһуйааччытыныын үтүө сыһыанын быспакка эрэ тэйэн биэрэр, салҕыы бэйэтин суолунан айанныыр. Отоһут хас биирдии киһи ураты суоллааҕын-иистээҕин, хас биирдии киһини хаһан да өлбөт-сүппэт ийэ кут быһыытынан ылынан туран ытыктыыр уонна сылын аайы от-мас саҥаттан тылларыныы, барыта саҥардылла, уларыйа турарыныы, сайдыы биир таһымҥа тохтоон хаалбакка салҕыы баран иһиэхтээҕин, онуоха биир киһиэхэ бааллыы сайдыыны харгыстыырын бигэтик өйдүүр.

 

16.03.2021

 

10. Отоһут ыарахан ыарыһахтары кытта үлэлэһэ сатыыр

 

Ол эрээри атыттарга аккаастыыр диэн буолбатах. Кинилэргэ көннөрү сүбэ-ама биэрэр, от аныыр. Онтон ыарахан ыарыһахтарга олоҥхо бухатыырын курдук, туох баар күүһүн, дьоҕурун туһанан, өсөһүн киллэрэн туран көмөлөһөр. Хас биирдии маннык хапсыһыы киниэхэ улахан суолталаах. Бу киниэхэ тургутуу буолар. Кыайыылаах дуу, кыайтарыылаах дуу тахсыбытын иһин, отоһут бу мантан хаһан да хотторуулаах буолбат.

 

25.03.2021

 

11. Отоһут аһыгар улуу болҕомтону уурар

 

Ханна, хаһан, хайдах, тугу аһыырыгар ураты болҕомтолоохтук сыһыаннаһар уонна оннук сыһыаны эмтиир дьонуттан эмиэ ирдиир. Отоһут дьыл кэминэн аһыырга кыһанар. Сааскы кэмтэн саҕалаан күһүҥҥүгэ диэри, от саамай үгэннээн турар кэмигэр эмис этинэн эмсэхтэнэрин аҕыйатар, эти отойун сиэбэт буоларга кыһанар. Сайыҥҥы кэмҥэ сүрүннээн үрүҥ аһы кытта от-мас, сир аһа, ыраас салгын аһылыктанар, аһын кээмэйин лаппа аҕыйатар. Отоһут тоҕо маннык гынарый? Кини ас киһиэхэ көстүбэт күүс биэрэрин билэр. Бу күүс абыраллаах да, алдьатыылаах да буолуон сөп. Биһиги ис эйгэбитигэр бэйэбит көҥүллээн, баҕаран туран ытык тэлгэһэбит аанын аһан биэрэрбит ас буолар. Ас нөҥүө биһиэхэ араас киирсиэн сөп. Ас күүһэ кини көстөр дьүһүнүгэр, амтаныгар, састаабыгар эрэ буолбатах. Ас ким илиитинэн ааспытыттан, ханна, хайдах оҥоһуллубутуттан иҥэринэн ылар ис күүһэ таҥыллар. Оту хомуйар киһи айылҕаҕа муҥутуурдук чугас, аһаҕас уонна амарах буолуохтаах, ол иһин отоһут эттэн туттунар кэмнэрдээх.

Отоһут аска сыһыаннаах өссө биир уратыта – аһын бэйэтэ астанар, эбэтэр олох саамай чугас дьонугар эрэ бу ытык дьыаланы эрэнэр.

Отоһут аһын хайаатар да алҕаан баран, махталынан, тапталынан, амтаһыйан, бытааннык, налыччы олорон аһыыр.

 

23.04.2021

12. Отоһут кэрэни кэрэхсиир, ырыаны-тойугу сөбүлүүр

 

Отоһут кэрэни кэрэхсиир, ырыаны-тойугу сөбүлүүр. Кини айылҕа хаамыытынан олорор киһи быһыытынан, айылҕаҕа буолар хас биирдии уларыйыыны кыраҕытык кэтиир, айылҕа кэрэтин сатаан кэрэхсиир, онтон дьиҥнээх астыныыны-дуоһуйууну ылар. Оннооҕор хаамардыын-сиимэрдиин кини атын. Сэмээр, оту-маһы тосту үктээбэт курдук, тыаһа суох хаамар. Тахсан эрэр күн сарыала, сэбирдэххэ түспүт таммах, хаар күлүмэ, халлаан араас дьүһүнэ барыта кини дууһатын байытар, кутун-сүрүн угуттуур. Отоһут ырыа куттаах. Бэйэтэ ураты намыын кэрэ куоластаах. Ыллыырын сөбүлүүр. Им-ньим хааман иһэр да буоллаҕына, кини дууһатынан ыллыы иһэр. Айылҕа тыаһа барыта киниэхэ ураты кэрэ дорҕоон буолан иһиллэр. Отоһут үчүгэй ырыаны, тойугу, олоҥхону, үҥкүү тылын истэрин, ыһыахха сылдьарын сөбүлүүр.

 

17.05.2021

Григорьев С.К.

Салгыыта бэчээттэниэ