Харама хайа хараастар туруга (ытык сирдэри харыстыаҕыҥ)

Аныгы олох тэтиминэн Аан дойду үрдүнэн, Арассыыйаҕа, бэл биһиги тыйыс майгылаах Сахабыт сиригэр туризм күүскэ сайдан өтөн киирбитэ баар суол. Туризм сайдара үчүгэй эрээри, дьон сиргэ сылдьар култууратын аан бастаан ирдиир ордук. Ханнык баҕарар сайдыылаах дойдуларга туризм туспа быраабылалаах, ирдэбиллээх – ону бары диэн бэркэ билэбит. Онтон бэйэбит төрөөбүт дойдубутугар ону тутуспаппыт эмиэ баар. Быйыл Амма улууһун дьон сэргэ аатырбыт ытык Харама хайатын бэтэрээ биэрэгин туругун чинчийэ көрө-истэ диэн бара сырытыбыт. Олохтоох дьон Харама хайата дьон киирэрин-тахсарын бопсор диэн хайаҕа ыттыбатыбыт. Харама хайата ханнык баҕарар сүдү сирдэр курдук улахан тыҥырахтаах көтөрдөр олохсуйар, сэдэх көрүҥнээх эмтээх үүнээйилэр, баараҕай кэрэ көстүүлээх мастар үүнэр, силигилиир сирдэрэ. Амма чуумпу өрүһүн устун устан кэлэн, Ытык хайабыт бэтэрээ биэрэгэр түһээппитин кытта кырылас кумахтаах биэрэк көрүстэ. Кумах устун хааман истэхпит аайы киһи сонньуйуох, хараастыах санаата ыга куустар кууһан истэ. Кумах устатын тухары бөҕүнэн ыһыллан-тоҕуллан сытарыттан киһи дьиксиниэх туруга. Онтон кумах биэрэгиттэн арыыйда өрө хонуулаах биэрэккэ тахсаары гынан эрдэхпитинэ, барыта киһи киирэр-тахсар туалета эбит. Күһүөрү буолан, сир ирэн, барыта бадараан курдук быдьылыйан сытарын көрөргө олус сүөргү. Олохтоох дьон кэпсииринэн, Амма эбэ ып-ыраас дьэҥкир уутугар сөтүөлээри быыһа-арда суох дьон мустарыттан итинник быһыыланар эбит. Хас элбэх турист кэлэн бардаҕын аайы нэһилиэк оҕолоро, учууталлара, дьоно-сэргэтэ – төрөөбүт дойдулаах дьон быһыытынан улахан бөҕүн ыраастыы сатыыллар. Ол эрээри хас да сыл мунньуллубут бөх, дьон киирбитэ-тахсыбыта – олоччу сүтэрэ уустуктардаах буолбут. Дьиҥинэн, саха киһитэ өбүгэ саҕаттан сиргэ-уокка сэрэнэн-сэрбэнэн, ытыгылаан сыһыаннаһар үгэстээҕэ. Ытык сирдэргэ хаһан да мээнэҕэ сылдьыбата. Арай Орто дойдуга үрүҥ күнэ хараардаҕына, тыына-быара хаайтардаҕына, улахан кыһалҕа тирээтэҕинэ, анаан-минээн ааттаһан, көҥүл ылан, көрдөһө-ааттаһа барара. Билигин оннук сирдэрбит үгүһэ туризм сирдэрэ буолан, дьон тиэстэрэ элбээтэ, былыргы ытыктабыл үгэһэ кэһилиннэ. Олох тэтимэ инники күөҥҥэ сайдарын курдук сайдыы суолунан биһиги дьон өйө-санаата эмиэ тэҥҥэ сырдыкка, кэрэҕэ дьулуһуох тустаахпыт. Өбүгэ саҕаттан кэлбит үгэһи кэспэккэ, сири-уоту харыстаан, бүөбэйдээн, тыыннаах курдук сыһыаннаһан сылдьарбытын умнуо суохтаахпыт. Биһиги бэйэбит дойдубутун харыстаабатахпытына, ким кэлин кэлэн харыстыай. Хас биирдии кэлэр-барар турист киһи «олохтоох дьон баар, кинилэр хомуйуохтара» диэн тутах санааттан арахсан, бэйэ бодотун өрө тардынан, атын кэлэр дьону санаан, ыраастык, чэбэрдик сылдьарга дьулуһарбыт буоллар – барыбытыгар астык дьыала буолуох этэ. Оччотугар айылҕабыт да махтаныа, тыына кэҥиэ, эйгэтэ ырааһырыа, куруутун үөрэ-көтө көрсүө этэ. Туризм оҥоруох иннинэ кэлэр-барар, сылдьар дьонтон сиргэ-уокка сылдьыы сиэрин-туомун күүскэ ирдэһэр ирдэбил туруон наада. Уонна хас биирдии киһи туризм эрэ сиригэр буолбакка, ханна баҕарар, бэл, сир астыы бардаххына, балыктыы, бултуу, сынньана, сөтүөлүү да сырыттаххына, тулаҕын харыстана, ыраастык тутта-хапта сылдьара буоллар, сирбит, тулалыыр айылҕабыт эйгэтэ айгырыа суоҕа этэ. Ону өйдөөн, инники кэлэр көлүөнэни сөпкө иитэн таһаарар, сиргэ-уокка тапталы, ытыктабылы иҥэрэр ордук көдьүүстээх. Онтон ытык, сүдү, кэрэ сирдэргэ ытыктабыл сүүс төгүл күүһүрүөх туруктаах. Бу биһиги айылҕабыт хас эмит мөлүйүөн сыллар тухары чочуйан оҥорбут ураты бэлиэ сирдэрэ. Айтыына #кистэлэнкуус #якутия #шаманизм #шаман